Презентация по родной литературе на тему: "Боташева Абидат,-писатель, поэт, учитель, журналист"

Слайд #1

4- чю классны сохталары

Слайд #2

Слайд #3

Дерсни темасы: «Боташланы Абидатны,- джазыучу,
поэт, устаз, журналист».

Слайд #4

Дерсни мураты:
Боташланы Абидатны
чыгъармачылыкъ джолу бла шахрей этиу.
2. Ана тилге окъуучуланы сюймекликлерин
терен этиу.
3. Боташланы Абидатны лирикасы бла
танышдырыу.
4. Тил байлыкъларын ёсдюрюу.

Слайд #5

Боташланы Абидат
(1902-1982)
«Джаным- тиним,
Ана тилим.
Сенсе, дейме,
Джарыкъ кюнюм…»

Слайд #6

Боташланы Абидат 1902-чи джыл апрелни онбешисинде Къарт Джуртда туугъанды. Ол джыллада тау миллетледе тиширыугъа билим алгъан мардасыз къыйын болгъанды. Атасыны ангылыгъындан, Аллах берген фахмусуну кючюнден, окъуу-билим да алыб, устазлыкъ да этиб, Къарачайны тин-адабият байлыгъына уллу юлюш къошхан, ызындан атларыкъ тиширыулагъа «чауулну джырыб, сокъмакъ салгъан» адамды Абидат.

Слайд #7

Абидатны «Келигиз эгечле школгъа» деген биринчи назмусу «Таулу джарлыла» деген газетни биринчи номеринде 1922-чи джыл басмаланнганды. Андан сора, 1924-чи джыл «Таулу джашау» деген газетни биринчи номерин ачхан да Абидатны назмусу болгъанды.

Слайд #8

1924-чю джылда огъуна «Окъугъан къыз бла джахил къыз» деген биринчи пьесасын джазыб, кеси да спектаклде ойнаб, кёблени сейирсиндиргенди. «Ачей улу Ачемез» деген пьесасы да энчи орун алады драматургияда.

Абидат оналты джылындан башлаб устаз болуб ишлегенди. Къарачай тилде чыкъгъан «Таулу джашау» деген газетни хапарчысы болуб уруннганды. Тиширыуладан биринчилени бири болуб Совет Союзну джазыучуларыны Союзуна киргенди.

Слайд #9

Абидат 1920 джылдан 1943 джылгъа дери устаз болуб ишлегенди. Ол кёзюуде газетни бетлеринде аны джахилликге, къарангылыкъгъа къаршчы чыгъармалары чыкъгъанлай тургъандыла. Биринчи болуб бу темагъа Абидат «Билимли эмда джахил тиширыу» деген пьесаны чыгъаргъанды.

Слайд #10

Ол сагъатдагъы Микоян-шахарда устазлыкъ училищени бошагъанды. Ростов шахарда джыллыкъ курсланы тауусханды. Бу шахарда устазлыкъ институтну экинчи курсунда окъуй тургъанлай,миллетибиз бла бирге кечюрюлгенди.

Слайд #11

Анда да устазлыкъ ишин къоймагъанды , чыгъармачылыкъ бла кюрешгенин сериуюн этмегенди. Кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора чыкъгъандыла «Сайланнганлары», «Джашауум» деген энчи китаблары, джыйым китаблада чыгъармалары.

Абидатны кеси устаз болгъаны ючюн болур, сабийлеге атагъан чыгъармалары эсде иги сакъланадыла. «Айхан бла саутлары», «Къызчыкъ бла къоянчыкъ», «Илкер» деген китаблары энчи орун аладыла.

Назмула болсун, хапарла, таурухла болсун, джомакъла, элберле болун къайсы жанргъа да таукел узалгъанды Абидат, бетджарыкълы да болгъанды.

Слайд #12

Абидат нарт сёзле джазаргъа да ёч болгъанды. Буруннгула айтханлай деб сагъынабыз, Абидат айтхан халкъда джюрюген айтыуланы. Адебге намысха къаты болгъанына шагъатлыкъ этген бу сёзлени «Адебинги къатла, намысынгы сакъла», «Этинг бла къалгъандан эсе, бетинг бла къал», «Уялыб, айтырынгы къойма, уялмай да бетинги джойма», «Айтылгъан сёз ызына къайтмаз, ашхы киши Аман айтмаз» д.а.к. башхала.

Слайд #13

Биринчи китабы

Слайд #14

Боташланы Абидатны къол ызы.

Слайд #15

Боташланы Абидат къарачай литературагъа
уллу юлюш къошхан адамды.

Слайд #16

Союз писателей СССР.

Слайд #17

Боташланы А., СССР-ни джазыучуларыны союзуну члени болгъанды.

Слайд #18

Слайд #19

Къарачай поэзияны Антологиясы
2006 джыл.

Слайд #20

Абидатны картлары

Слайд #21

Боташланы Абидатны назмулары

Слайд #22

Сабийлеге аталгъан назмулары Абидатны творчествосунда баш орунну тутадыла. «Айхан бла
аны сауутлары», «Къызчыкъ бла къоянчыкъ»,
«Шимал джулдуз», дагъыда башха джазгъанлары къарачай сабий литератураны маджал чыгъармаларына саналадыла.

Слайд #23

Ана тилим.(Боташланы Абидат).
(Сохта Джашеева Д)
Ана тилим,
Джаным-тиним,
Сенсе, дейме,
Джарыкъ кюнюм.
Сени бла,тизиб,аннам
Меннге белляу айтыучанед.
Озуб баргъан джолоучу да,
Муну эшитиб къайтыучанед.
Джаным-тиним,
Ана тилим!
Уллуд сени сюймеклигим.

Слайд #24

БИЛИМ. (сохта Узденова А. )
Тиширыугъа окъургъа
Джарамагъан заманда,
Окъуйма деб термилиб,
Кюреше эдим хаман да.

Журнал, китаб къоймайын,
Табханымы къазаем,
Ангыламагъан сёзлерими
Тетрадха джазаем.

Окъуу ючюн термилиб
Тургъанымы кёреед.
Джазыкъсыныб, мени атам
Меннге акъыл бёлеед.

Школ, класс болмаса да
Бизге юйчюк табылды,
Джазаргъа къангачыкъ да
Къабыргъагъа тагъылды.

Слайд #25

Кавказ. (сохта Каракетов З.).

Атам, анам сенсе мени,
Сени кемсчиз сюеме,
Узакъ джерден, тансыкълаб,
Сеннге салам иеме.
*****
Уллуд сени кедбетинг,
Тауунг, тюзюнг, чегетинг,
Сослан эм мермер ташынг.
Дамла-татыулуд ашынг.

Слайд #26

Сенден чыгъан хар тюрлю
Дарман суула, гарала.
Сенде багъыладыла
Ауругъанла, джарала.
***
Саулукъ табыб эм солуб,
Юйлерине къайталла,
Сенде тамашалыкъны
Халкъларыны айталла.

Слайд #27

Нарт сезле: (сохта Чотчаева А.)
Ата Джуртча джер болмаз,
Туугъан элча эл болмаз.
***
Джуртун сатхан бетин сатар.
****
Тойгъан джерден туугъан джер игиди.

Слайд #28

Биринчи къуш. (сохта Биджиева К).

Биринчи къуш, алгъышлайбыз ишинги!
Быллй таукел, сейир джетишиминги,
Биринчи учуу сени бла башланады,
Бюгюн халкъым сени бла махтанады.
****
Бютеу джер джюзюнде болгъан миллетледен
Быллай сейир учуу алкъын чыкъмагъанды.
Гагаринни таукеллиги кишиде,
Бир адамда мынга дери болмагъанды.

Слайд #29

Юрий, сеннге кёбле, эшиклерин ачыб,
-Келген джигит бу нен затды?-дейдиле.
Ай да, Кюн да сейирсиниб къарайла:
«Биринчи къонакъ»-деб салам бередиле.

Слайд #30

ДЖАЗ ТАНГ. (сохта Байчорова А.).
Джаз танг атыб, ышарыб, кюлюб,
Сюйдюмюн чачар, джерге ийилиб,
Кёксюл кёлегин салкъынлаб, кийиб,
Къызыл этегин тёгерек ийиб.

Мийик тауланы сабыр олтургъан,
Юс байлыкълары келбет толтургъан,
Къарасанг, къараб кёзюнг тоймагъан,
Кёб тюрлю джанла юсюнде ойнагъан.

Кириш тутушуб, мийик тауланы
Джашил чегетли кенг чатларында
Ёкюрюб чабхан субай буулары,
Шоркъулдаб акъгъан дарман суулары.

Тамаша таула, хурмет келтирген,
Ич байлыкълары хазна бердирген,
Колхоз эм совхоз малла семирген,
Ичинде алтын, кюмюш тёгюлген.

Слайд #31

БАЛАМ, СЕННГЕ АМАНАТЫМ (Лайпанова М.).

Балам, санга аманатым,
Бир тюйюлдю айтыр затым.
Игиликле теджеб санга,
Джукъламай чыгъама тангнга.


Биринчи болуб излерим,
Къыйналыб ана джюрегим:
Сёзюме тынгыла, дейме,
Муратымы ангыла, дейме.

Слайд #32

БАЛАМ, СЕННГЕ АМАНАТЫМ


Экинчи, сеннге айтырым.
Ётюрюк айтыб сёлешме,
Аман затлагъа илешме,
Хурметсиз зат бла кюрешме,


Адам хакъына джутланма,
Ишлемегеннге сукъланма,
Ишлеуню сюйсюн акъылынг,
Кеси къыйынынгд насыбынг.

Слайд #33

Юйге иш: Боташланы А., кесигиз джаратхан
бир назмусун азбар этерге

Слайд #34

Дерс бошалды, сау къалыгъыз!