03 лаборатория иши (ММ 2024) - буралишга синаш (Лямин А.В., Носиров М.И.)

Слайд #1

Мухандислик графикаси ва механика асослари кафедраси
Мухандислик механика фани
Материаллар қаршилиги бўлими
Муаллифлар: Лямин А.В., Носиров М.И.
# 03 лаборатория иши
Доиравий кесимли пўлат намунанинг буралишга синаш ва силжиш модулини G аниқлаш
Тошкент. А.Навои кучаси-32, 2-ўқув корпуси, 2/402

Слайд #2

Ишнинг мақсади: Ҳалқасимон кесимли металл намунани буралиш жараёнини тадқиқ қилиш. Соф силжишда 2-тур эластиклик модули G аниқлаш.
Ёрдамчи материаллар ва асбоблар:
1. Ўрнатилган намуна билан МК–50 буралиш қурилмаси;
2. ШЦ-1 (ёки ШЦ-2) серияли штангенциркул;
3. Бир хил массадаги юклар тўплами;
4. Милли индикатори;
5. Микрокалкулятор;
6. Чизиш воситалари тўплами.

Слайд #3

Назарий маълумотлар:
Буралиш деганда бруснинг кўндаланг кесимларида фақат битта буровчи момент таъсир қиладиган деформация турига айтилади. Бошқа куч омиллари (нормал ва кўндаланг куч, эгувчи момент) мавжуд бўлмайди.
Амалда буралиш, кўплаб машина деталлари ва тузилмаларига таъсир қилади: валлар, ўқлар, винтли пружиналар ва бошқа деталлар. Тўғри бруснинг буралиши ташқи буровчи моментлари билан юкланганда содир бўлади, унинг ҳаракат текислиги бруснинг бўйлама ўқига перпендикулярдир. 3.1-расмда буровчи момент МБ билан юкланган ℓ узунликдаги брус тасвирланган.
3.1-расм. Буралиш пайтида бруснинг деформация схемаси.
МБ

Слайд #4

Эластик деформациялар ичида стерженни буралиш бурчаги чизиқли муносабатларда юклаш (буровчи моменти) билан боғлиқ.
Назарий маълумотлар:
3.3-расм. Буралиш деформацияси аниқлаш учун умумий схема:
1 – намуна; 2 – хомут; 3 – айланадиган ричаг; 4 – соат турдаги индикатори.

Слайд #5

Назарий маълумотлар:
Эластикликнинг силжиш модули G келтирилган формула билан аниқланади:
Пўлатдан тайёрланган доиравий ҳалқасимон вални буралиш бурчагига боғлиқлик диаграммаси 3.2-расмда келтирилган. ГОСТ 3565-58 га биноан, буралиш жараёнида металларни синаш учун ишчи доиравий диаметри 20мм ва ҳисобий узунлиги 50 ёки 100мм бўлган намуналар қўлланилади.

Слайд #6

Назарий маълумотлар:
3.2-расм. Бруснинг буралиш бурчагининг куч моментига боғлиқлиги диаграммаси.
Агар бошқа ўлчамдаги намуналар ишлатилса, бу қайд қилинади ва ҳақиқий ўлчамлар кўрсатилади. Лаборатория ишларида (ўқув дастурига мувофиқ) намуналарнинг ўлчамлари синов машинасининг қуввати ва конструктив хусусиятларининг талаблари билан аниқланиши мумкин.
Қувур қисмининг синов намунаси

Слайд #7

Назарий маълумотлар:
Мх моменти таъсирида думалоқ бруснинг деформацияси схемаси: а) деформациядан олдин; б) деформациядан кейин.
Намуналарнинг деформациядан кейинги ҳолати: а) пластик металлар (Ст. 0, Ст. 3, мис, қалай бронза, қўрғошин); б) мўрт металлар (легирланган пўлатлар: 65ГС, 50ХФА, 40ХГСА; чўянлар: СЧ-15, СЧ-20 ва бошқалар); в) ёғоч.
мўрт материаллар
пластик материаллар
Буралиш учун намуналарни синаш (синов тажриба) ва G кесиш модулини аниқлаш учун мосламалар
Намуна ўрнатиш жойлари

Слайд #8

Ишчи ускунанинг ишлаш принципи:
Намуналарни буриш учун МК–50 типидаги машина ишлатилади. Тажрибаларда, буралиш учун намуналарни МБ моменти ва бурилиш бурчаги (φ) ўлчанади. Моментни ўлчаш учун электрон момент ўлчагич ишлатилади. Намунанинг буралиш бурчагини ўлчаш учун махсус ҳисоблагич билан жиҳозланган. Одатда, ушбу ҳисоблагичнинг бўлиниш нархи 10 ни ташкил қилади, бу эластик босқичда металл намуналарини буралиш учун жуда қўпол. Шунинг учун бурилиш бурчаги қийматини аниқроқ аниқлаш учун 0,01 мм бўлиниш нархига эга бўлган соат типидаги (ИЧ) индикатор ишлатилади (3.3-расм).

Слайд #9

Ишчи ускунанинг ишлаш принципи:
3.4-расм. Буралиш деформация қурилмасининг умумий кўриниши:
1 – намуна; 2, 3 – таянч; 4 – ричаг; 5 – юк; 6 – айланадиган ричаг; 7 – соат турдаги индикатори.
3.3-расм. Буралиш деформацияси аниқлаш учун умумий схема:
1 – намуна; 2 – хомут; 3 – айланадиган ричаг; 4 – соат турдаги индикатори.

Слайд #10

Ишчи ускунанинг ишлаш принципи:
Намунанинг чизиқли ва бурчакли силжиши ўртасида нисбат сифатида ифодаланган тўғридан-тўғри пропорционал боғлиқлик мавжуд:
ишчи зона
индикаторнинг ўлчов бирлиги

Слайд #11

Иш тартиби:
Намунани синов қурилманинг тутқичларига маҳкамланг. Қурилмага соат туридаги индикаторни ўрнатинг.
Индикаторнинг ўқини "0" га келтиринг. Юклар билан индикаторнинг тўғри ишлашини текширинг.
5 кг (тахминан 50 Н) оғирликдаги юкни осиб қўйинг. Шундай қилиб, биз МБ=Р⸱α га тенг бўлган буралиш моменти ўрнатилган намунасига юклаб қиламиз. Бу ерда: α - ричагнинг метрдаги узунлиги. Биз индикатор кўрсаткичларини оламиз ва уларни 3.1-жадвалга киритамиз.
Кейин, биз ўрнатишни 5 кг (50 Н) юклардаги оғирликлар билан 250 Н умумий қийматигача юклашни давом этамиз. Индикатор кўрсаткичлари ҳар сафар 3.1-жадвалга киритилади.
Экспериментал қурилма тажрибадан сўнг индикатор "0" га ҳолатга келтирилади.

Слайд #12

Иш тартиби:
Буралиш моментини орттирмасини ўртача қиймати келтирилган формула бўйича аниқланади:
Индикатор кўрсаткичлари орттирмасининг ўртача қиймати келтирилган формула билан аниқланади:
Намунанинг буралиш бурчаги орттирмасининг ўртача қиймати келтирилган формула бўйича аниқланади:

Слайд #13

Иш тартиби:
Олинган қийматлардан фойдаланиб, Gт нинг тажрибавий қийматини (3.2)-формула бўйича аниқлаймиз:
G0 нинг тажрибавий қиймати билан Gт жадвал қийматининг қиёсий таҳлили формулага мувофиқ амалга оширилади:
Юкланиш (МБ) ва бруснинг бурчак деформацияси (φ) ўртасида боғлиқлик графигини чизинг (3.2-расмга қаранг).
3.2-расм. Бруснинг буралиш бурчагининг куч моментига боғлиқлиги диаграммаси.

Слайд #14

Назорат саволлари:
Қандай физик миқдор "буралиш моменти" деб аталади?
Силжиш модули (G) ва биринчи турдаги эластик модули (Е) ўртасидаги муносабатни кўрсатинг.
Доиравий кесимли ва ҳалқасимон кесимли брусини учун поляр инерция моментининг қийматини ёзинг.
Соат туритаги индикаторининг қурилмасини ва унинг ишлаш принципини тушунтиринг.
Лаборатория ишида бруснинг буралиш бурчаги қандай аниқланади?
Буралиш синовлари пайтида брус материалнинг қандай хусусиятлари аниқланди?
Тажрибавий маълумотлар ва назарий ҳисоб-китоблар ўртасидаги номувофиқликлар қандай? Ушбу номувофиқликларнинг сабабларини кўрсатинг.

Слайд #15

Ўқув видео: Пўлат намунасини буралишга синаш.
YouTube: ISopromat.ru.
пластик материал: пўлат Ст.3

Слайд #16

Ўқув видео: Чўян намунасини буралишга синаш.
YouTube: ISopromat.ru.
мўрт материал: чўян СЧ-15

Слайд #17

Ўқув видео: Дарахт намунасини буралишга синаш.
YouTube: ISopromat.ru.
анизотроп материал: дарахт

Слайд #18

Case-study (001): саволга тўғри жавоб беринг.
Ҳалка қисмнинг қайси нуқтада максимал кесиш кучланишлари пайдо бўлади?
τ =τmax
А
В
С

Слайд #19

Case-study (002): саволга тўғри жавоб беринг.
Ҳалка қисмнинг қайси нуқтада тангенсиал кесиш кучланишлари пайдо бўлмайди?
τ =0
А
В
С

Слайд #20

Case-study (003): саволга тўғри жавоб беринг.
Доиравий кесимли қаттиқлик аниқлаш учун тўғри формулани кўрсатинг
А
В
С

Слайд #21

Case-study (004): саволга тўғри жавоб беринг.
Қайси қисмда (доира ёки ҳалка учун) қаттиқлигини юқори бўлади?
Доиравий қисмда, чунки унда металл қисмнинг бўш жойини тўлиқ тўлдиради (яъни Wp(b)>Wp(a))

Слайд #22

Этиборингиз учун раҳмат