04 лаборатория иши (ММ 2024) - кўндаланг эгилиш (Лямин А.В., Носиров М.И.)

Слайд #1

Мухандислик графикаси ва механика асослари кафедраси
Мухандислик механика фани
Материаллар қаршилиги бўлими
Муаллифлар: Лямин А.В., Носиров М.И.
# 04 лаборатория иши
Кўндаланг эгилиш пайтида тўсиннинг чизиқли ва бурчакли силжишларини аниқлаш
Тошкент. А.Навои кучаси-32, 2-ўқув корпуси, 2/402

Слайд #2

Ишнинг мақсади: Тўсинларнинг салқилигини ва кўндаланг кесимларининг айланиш бурчагини тажриба усулда аниқлаш. Олинган маълумотларни назарий қийматлар билан солиштириш.
Ёрдамчи материаллар ва асбоблар:
1. Синов намунаси билан эгилиш ускунаси;
2. ШЦ-1 (ёки ШЦ-2) турдаги штангенциркул;
3. Бир хил массадаги юклар тўплами;
4. Соат туридаги индикатори(кўрсаткичи);
5. Микрокалкулятор;
6. Чизиш воситалари тўплами.

Слайд #3

Назарий маълумотлар:
Эгилиш - бу стерженнинг кўндаланг кесимларида эгувчи момент ҳосил бўладиган деформация туридир. Агар стерженнинг кесимида эгувчи момент ягона куч омили бўлса, унда эгилиш соф эгилиш деб аталади. Агар кўндаланг куч стерженнинг кесимида эгувчи моменти (Мэ) билан содир бўлса, унда бундай эгилиш кўндаланг дейилади. Агар эгувчи моментининг ҳаракат текислиги кесимнинг асосий инерция ўқларидан бири орқали бўлса, унда эгилиш текис дейилади. Акс ҳолда, эгилиш қийшиқ дейилади. Стерженнинг соф эгилиши унинг толалари ботиқ томонда чўзилиши ва қавариқ томонда қисқариши билан тавсифланади. Шу билан бирга, чўзилишлар бўлмаган қатлам мавжуд. Ушбу қатлам нейтрал қатлам деб аталади.

Слайд #4

Тўсиннинг эгилиш деформациясини ўрганиш кам бикрликка эга тўртбурчак кесимли пўлат тўсинда амалга оширилади (4.1-расм). Салқилик ва айланиш бурчакларини аниқлаш учун бўлиниш қиймати 0,01 мм бўлган соат туридаги индикатор (4.2(1)-расм) ёки ўлчаш аниқлиги 0,001 мм билан электрон индикатор (4.2(2)-расм) ишлатилади.

Ишчи ускунанинг ишлаш принципи:

4.1-расм. Кўндаланг эгилиш деформация аниқлаш учун асосий схема:
1 – намуна (балка); 2 – таянч; 3 – юк; 4 – соат турдаги индикаторлар; 5 – индикаторнинг қистиргичи; 6 – юк илгаги.

Слайд #5

Ишчи ускунанинг ишлаш принципи:

Тўсинни P кучи юклаш билан, махсус траверса ва илгак орқали амалга оширилади (4.1-расм, поз.6). Юк сифатида Р турли оғирликдаги юклар ишлатилади (4.1-расм, поз.3).
4.1-расм. Кўндаланг эгилиш деформация аниқлаш учун асосий схема:
1 – намуна (балка); 2 – таянч; 3 – юк; 4 – соат турдаги индикаторлар; 5 – индикаторнинг қистиргичи; 6 – юк илгаги.
4.2-расм. Соат типидаги индикатор (юза ва орқа томонлари).
Эгилиш бурчаги кўрсаткичлари (рад.)
Эгилиш қиймати (мм)

Слайд #6

Иш бажариш тартиби:
Ҳаракатларни ўлчаш учун кўрсаткичларни ўрнатишда балкани синов ўрнатилишининг қўллаб-қувватлаш столига ўрнатинг.
Синов ускунани ишлашга тайёрлаш бўйича операцияларни бажаринг (кўрсатмаларга мувофиқ).
Тўсинни босқичма-босқич юклаш орқали синовни ўтказинг, индикатор кўрсаткичларини кузатинг. Маълумотлар тест журнали жадвалида қайд этилади (4.2-жадвалига қаранг).
Ушбу тажриба учун максимал юкга эришгандан сўнг (материалнинг чизиқли эластик деформацияси доирасида) тўсин бўшатилади. Юк тушириш жараёнидан сўнг барча индикатор кўрсаткичлари "нол" ҳолатига келтирилиши керак.

Слайд #7

Экспериментал натижаларни қайта ишлаш:
Салқиликни ўлчовчи индикатори кўрсатгичларини орттирмаси ҳисобланади (4.1-расмга қаранг, 4-1-ҳолат) ва бурчак индикатор кўрсаткичлари (4.1-расмга қаранг, 4-2.3-ҳолат) ҳар бир юк босқичи учун (∆Р). Юкнинг ҳар бир босқичида буралишнинг ўсиши миллиметрда олинади, яъни, узунлик бирликларида ва шунинг учун тўғридан-тўғри кейинги ишлов бериш учун ишлатилади. Бруснинг охирги қисмининг буралиш бурчаги ўсишини олиш учун бурчак индикаторининг ўқишларини (2,3-сонли индикатор кўрсаткичлар) R бурчак ўлчовининг асосига бўлиш керак (4.1-расм). 1-индикатор учун (C нуқта) ўртача ўсиш ифодадан топилади:
Энди биз тўсиннинг таянч қисмларида айланиш бурчакларини аниқлаймиз, яъни А ва Б нуқталарида. Ушбу қисмларнинг айланиш бурчакларини аниқлаш учун баландлиги R бўлган вертикал устунча чизиқли ҳаракатини аниқлаш керак (γА ва γВ, 4.3-расмига қаранг):

Слайд #8

Экспериментал натижаларни қайта ишлаш:
4.3-расм. Тўсин қисмининг салқилиги ва айланиш бурчакларини ўлчашнинг умумий схемаси.

Слайд #9

Экспериментал натижаларни қайта ишлаш:
Салқилик ва айланиш бурчакларининг орттирмасининг олинган қийматлари 4.2-жадвалнинг вертикал устунларига киритилади. Р перпендикуляр куч билан тўсинни ҳар хил турдаги юклаш учун чизиқли ва бурчакли силжишларнинг аналитик формулалари қуйида келтирилган (4.1-жадвалга қаранг).
4.1-жадвал
Айланиш бурчагининг ўртача орттирмаси қуйидаги ифодадан топилади:

Слайд #10

Экспериментал натижаларни қайта ишлаш:
4.1-жадвал. Тўсин салқилиги ва айланиш бурчакларининг қийматлари унинг юкланишининг турли хил вариантлари остида.

Слайд #11

Вертикал жойлаштирилган тўсиннинг инерция моментлари:

Слайд #12

Экспериментал натижаларни қайта ишлаш:
2. Тўсин қисмининг салқилик ва айланиш бурчагининг назарий қийматлари юк даражасига қараб ҳисобланади. Бунинг учун тўсинларнинг эгилиши пайтида силжишларни аниқлаш учун маълум бўлган ҳар қандай усулдан фойдаланишингиз мумкин (4.1-жадвалидан формулалар қаранг);
3. Кўчишларнинг тажрибавий ва назарий қийматлари 4.2-жадвалнинг тегишли устунларига киритилади ва кейин натижаларнинг нисбий хатолиги ҳисобланади (фоизларда);
4. Ташқи юкнинг ошишига қараб тўсиннинг кучиш (Δyс) ва айланиш бурчакларидаги (ΔγА; ΔγВ) ўзгаришларнинг графикалари чизинг.

Слайд #13

Экспериментал натижаларни қайта ишлаш:

Слайд #14

Тўсиннинг салқилик ва айланиш бурчакларидаги ўзгаришлар диаграммаси:

Слайд #15

Назорат саволлари:
Тўсиннинг эгилишдаги бикрлигини нима?
Эгилишни аниқлашнинг назарий усуллари асосида асосий тахминларни шакллантириш.
Синов ускунанинг тавсифини беринг ва синовлар қандай ўтказилганлигини айтинг.

Слайд #16

Case-study (001): саволга тўғри жавоб беринг.
Қайси расмда кўндаланг эгилишнинг деформацияси кўрсатилган?
Кўндаланг эгилишнинг деформация («-»)
Ташқи кучнинг ҳаракат йўналиши
Р («-»)

Слайд #17

Case-study (002): саволга тўғри жавоб беринг.
Қайси расмда кўндаланг эгилишнинг деформацияси кўрсатилган?
Кўндаланг эгилишнинг деформация («+»)
Ташқи кучнинг ҳаракат йўналиши
Р («+»)

Слайд #18

Этиборингиз учун раҳмат